प्लास्टिकको विकल्प बन्दै परम्परागत दुना–टपरी, महिलाको आत्मनिर्भरताको आधार बन्दै घरेलु उद्यम

नवलपरासी,१ मंसिर
सरावल उद्योग बाणिज्य संघले आयोजना गरेको औद्योगिक ब्यपार मेला महोत्सव २०८३ को एउटा स्टलमा दुई जना महिलाहरु आफ्ना परम्परागत दुना टपरी प्रदर्शनी तथा विक्रिका लागि बसेकी छिन् । उनीहरु आफ्नै समुहले उत्पादन गरेको दुना टपरीलाई नयाँ दृष्किोणबाट सन्देश र ब्यवसाय दुबैलाई जोड्ने प्रयासमा छिन् ।
कुनै समय नेपाली समाजका भोजभतेर, पूजापाठ, धार्मिक अनुष्ठान र सामाजिक संस्कारमा दुना–टपरीको प्रयोग अनिवार्य जस्तै थियो । सालका पातबाट बनाइने दुना–टपरीमा खानेकुरा राख्ने र खुवाउने चलन गाउँघरको मौलिक पहिचान पनि थियो । तर समयसँगै प्लास्टिक र कागजका प्लेट तथा भाँडाको प्रयोग बढेपछि परम्परागत दुना–टपरी ओझेलमा पर्दै गए । अहिले भने वातावरणमैत्री उत्पादनको महत्व बढ्न थालेसँगै यही पुरानो सीपलाई व्यवसायमा बदल्ने प्रयासमा महिला उद्यमीहरू जुट्न थालेका छन् ।
नवलपरासीको सरावल गाउँपालिका–१ भगडामा रहेको हंसनी भगवानी महिला लघु उद्यमी समूह यस्तै प्रयासमा सक्रिय छ । विगत ८ बर्ष देखी समूहले परम्परागत दुना–टपरी उत्पादनलाई व्यावसायिक स्वरूप दिँदै स्थानीय महिलालाई उद्यमशीलतासँग जोड्ने प्रयास गरिरहेको छ । समूहले विभिन्न आकारका दुना, टपरी तथा पातबाट निर्मित सामग्री उत्पादन गर्दै आएको छ । उत्पादन गरिएका सामग्रीलाई प्याकिङ गरी बिक्री तथा प्रदर्शनीमा राख्ने गरिएको समुहकी सदस्य हेमा चौधरीले बताईन् । समूहका महिलाहरूले तयार पारेका उत्पादन हेर्दा सामान्य घरेलु सीपलाई व्यवस्थित उद्यममा रूपान्तरण गर्न सकिने सम्भावना देखिन्छ ।
दुना–टपरी केवल खानेकुरा राख्ने भाँडा मात्र होइनन्, यी नेपाली समाजको परम्परा, संस्कृति र जीवनशैलीसँग जोडिएका मौलिक सामग्री पनि हुन् । विवाह, व्रतबन्ध, पूजापाठ, धार्मिक मेला तथा विभिन्न सामाजिक भोजमा यसको प्रयोग हुँदै आएको छ । आधुनिक सामग्रीको प्रयोग बढे पनि ग्रामीण समाजमा यसको सांस्कृतिक महत्त्व अझै कायम छ ।
अहिले प्लास्टिकजन्य फोहोर वातावरण प्रदूषणको प्रमुख समस्याका रूपमा देखिँदै गएको छ । नदी, नाला, खेतबारी र सार्वजनिक स्थानमा फालिने प्लास्टिकले वातावरण तथा जैविक विविधतामा असर पु¥याइरहेको छ । यस्तो अवस्थामा प्राकृतिक स्रोतबाट तयार गरिने दुना–टपरीलाई प्लास्टिकजन्य सामग्रीको विकल्पका रूपमा विकास गर्न सकिने सम्भावना छ । पुरानो सीपमा नयाँ सम्भावनाको खोजी र ग्रामीण महिलाका लागि घरायसी कामसँगै आम्दानीको स्रोत निर्माण गर्नु सहज छैन । रोजगारीका अवसरको अभाव, आर्थिक निर्भरता र बजारसम्मको पहुँच नहुँदा धेरै महिला आफ्नै सीप र क्षमताको उपयोग गर्नबाट वञ्चित छन्। महिला समूहको सामूहिक प्रयासले भने उनीहरूलाई उत्पादनमूलक काममा जोड्ने आधार तयार गर्न सक्छ ।
दुना–टपरी उत्पादनमा स्थानीय स्रोतसाधन र परम्परागत सीपको उपयोग गर्न सकिन्छ । यसको उत्पादनलाई व्यवस्थित बनाउन सके स्थानीय स्तरमै रोजगारी सिर्जना हुनुका साथै महिलाको आर्थिक गतिविधिमा सहभागिता बढ्न सक्छ । तर यस्ता घरेलु उद्यमलाई दीर्घकालीन व्यवसाय बनाउन उत्पादन गरेर मात्र पुग्दैन। नियमित कच्चा पदार्थको उपलब्धता, आधुनिक उपकरण, गुणस्तरीय उत्पादन, आकर्षक प्याकेजिङ र बजार व्यवस्थापन पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ । स्थानीय बजार, होटल, रेस्टुरेन्ट, धार्मिक स्थल तथा भोजभतेर आयोजकसँग समन्वय गर्न सके उत्पादनको माग विस्तार गर्न सकिन्छ ।
वातावरण संरक्षण पनि, स्वरोजगार पनि हंसनी भगवानी महिला लघु उद्यमी समूहको प्रयासले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिएको छ– परम्परागत सीप हराउन दिनुभन्दा त्यसलाई समयअनुसार परिमार्जन गरेर आर्थिक गतिविधिसँग जोड्न सकिन्छ । यसले संस्कृति संरक्षण, वातावरणमैत्री उत्पादन र महिला सशक्तीकरणलाई एकै ठाउँमा जोड्ने सम्भावना बोकेको छ । यस्ता समूहलाई स्थानीय सरकार तथा सम्बन्धित निकायले सीप विकास तालिम, उत्पादन उपकरण, सहुलियतपूर्ण ऋण र बजार व्यवस्थापनमा सहयोग गर्न सके सानो घरेलु उद्यमलाई व्यावसायिक उद्योगका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ ।
प्लास्टिकका सामग्रीले बजार ओगटिरहेको समयमा परम्परागत दुना–टपरीलाई पुनः स्थापित गर्ने प्रयास केवल व्यापारको विषय होइन। यो मौलिक संस्कृति जोगाउने, वातावरणप्रति जिम्मेवार बन्ने र स्थानीय महिलालाई आर्थिक रूपमा सक्षम बनाउने अभियानसमेत हो । सरावलका महिलाहरूको यो प्रयासले पुरानो सीपलाई नयाँ पुस्ताको रोजगारी र आत्मनिर्भरतासँग जोड्ने सम्भावना देखाएको छ । ग्रामिण क्षेत्रमा यस्तै नयाँ र अवसरको सम्भावनाको खोजी गर्न सक्ने उदेश्यले नै मेलाको आयोजना गरिएको मेलाका संयोजक तथा संघका बरिष्ठ उपाध्यक्ष विरेन्द्र यादवले बताए । जिल्लामै गाउपालिका स्तरमा उद्योग बाणिज्य संघ गठन भएर मेला महोत्सव गरेर उद्यमी ब्यवसायिलाई प्रोत्साहित गर्न कार्य संघको सराहनिय भएको गाउपालिका अध्यक्ष सुखाडी चौधरीले बताएका थिए ।

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *