नवलपरासी,१९ कातिक
नवलपरासीको पाल्हीनन्दन गाउँपालिका–५ गेर्मीका २५ वर्षीय धर्मेन्द्र हरिजन यतिबेला लक्ष्मीपूजाको तयारीमा व्यस्त छन् । दीपावली नजिकिँदै गर्दा उनको घरमा लक्ष्मी, गणेश र सरस्वतीका मूर्ति निर्माणको कामले तीव्रता पाएको छ । माटो, पराल र विभिन्न सामग्रीको सहायताले देवीदेवताका मूर्तिलाई आकार दिँदै आएका धर्मेन्द्रका लागि दीपावली केवल धार्मिक पर्व मात्र होइन, आम्दानीको महत्वपूर्ण अवसर पनि हो ।
अरू बेला सामान्य दैनिकीमा व्यस्त रहने धर्मेन्द्रलाई चाडपर्व नजिकिएसँगै मूर्ति निर्माणको चटारो थपिन्छ । विशेषगरी दसैँ र दीपावली उनका लागि वर्षभरिको आम्दानी जुटाउने मुख्य समय हुन् । दसैँमा दुर्गा भवानीका मूर्ति निर्माण गरेर बिक्री गर्ने गरेका उनले लक्ष्मीपूजाका लागि लक्ष्मी, गणेश र सरस्वतीका मूर्ति तयार पारिरहेका छन् । धर्मेन्द्रले विगत ७ वर्षदेखि मूर्ति बनाउने काम गर्दै आएका छन् । सुरुमा सामान्य रूपमा थालेको यो काम अहिले उनको जीविकोपार्जनको आधार बन्दै गएको छ । आफ्नो सीप र मेहनतलाई व्यवसायमा रूपान्तरण गर्दै आएका उनी चाडपर्वलाई लक्षित गरेर मूर्ति निर्माण गर्छन् ।
‘यो आस्थासँग जोडिएको व्यापार हो । दसैँ र दीपावलीको समयमा मूर्तिको माग बढी हुन्छ। यही समयमा मूर्ति बेचेर आम्दानी गर्ने गरेको छु,’ धर्मेन्द्रले भने । उनका अनुसार यस वर्ष दसैँमा दुर्गा भवानीका मूर्ति बिक्री गरेर खर्च कटाएर करिब एक लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्न सफल भएका थिए । त्यसले उनलाई दीपावलीका लागि थप उत्साहित बनाएको छ । अहिले उनी लक्ष्मीपूजाका लागि ८ सेट मूर्ति निर्माण गरेर बिक्रीको तयारीमा छन् । तर, मूर्ति निर्माणमा मेहनत गरेअनुसार बिक्री हुने निश्चित भने छैन । अहिलेसम्म ८ सेटमध्ये ७ सेट मूर्तिको अर्डर आइसकेको छ । एउटा सेटको भने अझै ग्राहक निश्चित भएका छैनन् । सबै मूर्ति बिक्री नभए लगानी र श्रम खेर जाने चिन्ता उनलाई छ ।
‘अहिले आठ सेट मूर्ति बनाएको छु । सात सेटको अर्डर आएको छ । एउटा सेटको अझै अर्डर आएको छैन । सबै मूर्ति बिक्री भएनन् भने घाटा लाग्छ,’ उनले आफ्नो अनुभव सुनाए । मूर्ति निर्माणको काम देखिएजस्तो सहज छैन । यसको तयारीका लागि महिनौँ अघि नै जुट्नुपर्छ । आवश्यक सामग्री जुटाउने, माटो तयार गर्ने, मूर्तिलाई आकार दिने, सुकाउने, रङरोगन गर्ने र अन्तिम सजावटसम्मका काममा निकै समय र मेहनत खर्चिनुपर्छ । धर्मेन्द्रका अनुसार दीपावलीलाई लक्षित गरेर मूर्ति तयार पार्न उनी करिब तीन महिनादेखि निरन्तर काममा खटिन्छन् ।
यो काममा उनी एक्लै छैनन् । मूर्ति निर्माण र अन्य आवश्यक काममा परिवारका सदस्यले पनि साथ दिँदै आएका छन् । परिवारको सहयोगले कामलाई निरन्तरता दिन सहज भएको उनको भनाइ छ । सीमित स्रोतसाधनका बीच पारिवारिक सहकार्यकै आधारमा उनले आफ्नो सीपलाई जीविकोपार्जनको माध्यम बनाएका छन् । सात वर्षको अनुभवले उनलाई मूर्ति निर्माणसम्बन्धी सीप र बजारको मागबारे राम्रो जानकारी दिएको छ । कुन पर्वमा कस्तो मूर्तिको माग हुन्छ, कति समयअघि निर्माण सुरु गर्नुपर्छ र ग्राहकको चाहनाअनुसार मूर्तिलाई कसरी आकर्षक बनाउने भन्ने कुरा उनले काम गर्दै सिकेका छन् । तर, उनको यो प्रयासमा अहिलेसम्म सरकारी निकायबाट कुनै सहयोग प्राप्त भएको छैन । परम्परागत सीपलाई व्यवसायका रूपमा अगाडि बढाउन चाहने धर्मेन्द्रलाई आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगको आवश्यकता छ । आवश्यक सामग्री खरिद गर्न, कामलाई व्यवस्थित बनाउन र उत्पादन बढाउन सहयोग पाए व्यवसायलाई अझ विस्तार गर्न सकिने उनको अपेक्षा छ ।
‘अहिलेसम्म सरकारी सहयोग केही पनि पाएको छैन। सहयोग पाए अझ राम्रोसँग काम गर्न सकिन्थ्यो,’ उनले भने, स्थानीय स्तरमै बसेर आफ्नै सीप र श्रमबाट आम्दानी गर्ने धर्मेन्द्रको प्रयासले परम्परागत हस्तकलाको महत्वसमेत उजागर गरेको छ । चाडपर्वमा बजारमा देखिने देवीदेवताका मूर्तिपछाडि यस्ता धेरै शिल्पीको महिनौँको मेहनत र सिर्जनशीलता लुकेको हुन्छ । धार्मिक आस्था र संस्कृतिसँग जोडिएको मूर्ति निर्माण व्यवसायले स्थानीय स्तरमा रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै परम्परागत सीपको संरक्षणमा पनि योगदान पु¥याउँदै आएको छ । तर, बजारको अनिश्चितता, लगानीको जोखिम र सरकारी सहयोगको अभावले यस्ता साना व्यवसायीलाई निरन्तरता दिन चुनौती थपिएको छ ।
धर्मेन्द्रका लागि भने मूर्ति निर्माण केवल आम्दानीको माध्यम मात्र होइन, सात वर्षदेखि निरन्तरता दिँदै आएको आफ्नो सीप र पहिचान पनि हो। चाडपर्व आउँदा उनको हातमा माटोका मूर्तिले आकार लिन्छन्। ती मूर्तिसँगै जोडिएको हुन्छ परिवारको आशा, मेहनतको मूल्य र आत्मनिर्भर बन्ने सपना । आस्थालाई कलामा ढालेर जीविकोपार्जन गरिरहेका धर्मेन्द्रजस्ता स्थानीय शिल्पीलाई प्रोत्साहन र सहयोग गर्न सके परम्परागत सीपको संरक्षणसँगै गाउँमै रोजगारी र उद्यमशीलताको सम्भावना बढ्न सक्छ ।
