रामग्राम : बुद्धधातुको अमूल्य स्मृति र नागले संरक्षण गरेको पवित्र स्तूप

बौद्ध अध्येता डा. कौशलेन्द्रबहादुर श्रीवास्तव

इतिहास केवल राजवंश, युद्ध र राजनीतिक घटनाहरूको क्रम होइन। इतिहास मानिसले कुनै भूगोलसँग जोडेर सुरक्षित राखेको स्मृति, आस्था, परम्परा र सभ्यताको अभिलेख पनि हो। यही दृष्टिले हेर्दा रामग्राम बौद्ध सभ्यताको इतिहासमा अत्यन्त विशिष्ट महत्व बोकेको स्थलका रूपमा देखिन्छ।

रामग्रामको महत्त्व केवल एउटा प्राचीन स्तूप वा पुरातात्त्विक अवशेषमा सीमित छैन। यसको ऐतिहासिक स्मृतिको केन्द्रमा भगवान् बुद्धको शरीरधातु, त्यसलाई सुरक्षित राखिएको स्तूप, त्यसको संरक्षणसँग जोडिएको नाग परम्परा, स्तूपमा श्रद्धा अर्पण गर्ने हात्तीहरूको कथा, भिक्षुहरूको साधना तथा प्राचीन बौद्ध तीर्थयात्राको परम्परा जोडिएको छ।

रामग्रामसम्बन्धी सबैभन्दा महत्वपूर्ण लिखित विवरणमध्ये सातौँ शताब्दीका चिनियाँ बौद्ध यात्री ह्वेनसाङ् (Xuanzang) को यात्रावृत्तान्त प्रमुख स्रोत हो। उनको Records of the Western Countries को छैटौँ पुस्तकमा Lan-mo [Rāmagrāma] शीर्षकअन्तर्गत रामग्रामको अवस्था, स्तूप, नाग, बुद्धधातु, संघाराम र त्यससँग जोडिएका परम्पराहरूको विस्तृत वर्णन गरिएको छ।

उजाड भएको रामग्राम र जीवित रहेको स्तूप

स्तूपको छेउको सरोवर र नागको परम्परा

रामग्राम स्तूपको छेउमा एउटा निर्मल सरोवर रहेको ह्वेनसाङ्को विवरणमा उल्लेख छ। यही सरोवरसँग जोडिएको छ रामग्रामको सबैभन्दा प्रसिद्ध नाग परम्परा।

यात्रावृत्तान्तअनुसार निश्चित समयमा सरोवरबाट एउटा नाग बाहिर आउँथ्यो। आफ्नो सर्परूप परिवर्तन गरेर ऊ स्तूपको वरिपरि दक्षिणावर्त परिक्रमा गरी त्यसप्रति सम्मान प्रकट गर्दथ्यो।

यहाँ “नाग”लाई केवल आधुनिक अर्थमा सर्पका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। प्राचीन भारतीय बौद्ध तथा धार्मिक परम्परामा नागहरू जल, सरोवर, भूमिगत संसार र पवित्र स्थानका संरक्षकका रूपमा पनि चित्रित हुन्छन्। त्यसैले रामग्रामको नाग कथा यस स्थलको धार्मिक संरक्षण र पवित्रताको सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

तर यसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष अर्को घटनासँग जोडिन्छ—सम्राट अशोक र रामग्रामको स्तूप।

अशोक रामग्राम आइपुग्दा

बुद्धधातुको विभाजनसँग सम्बन्धित परम्परामा सम्राट अशोकको नाम विशेष रूपमा आउँछ। ह्वेनसाङ्को अभिलेखअनुसार अशोकले विभिन्न स्थानमा रहेका पुराना स्तूपहरू खोलेर बुद्धधातु पुनः वितरण गर्ने उद्देश्य राखेका थिए। यही क्रममा उनी रामग्राम पनि पुगे र त्यहाँको स्तूप खोल्ने प्रयास गरे।

तर रामग्रामको परम्परामा यही घटनाले यस स्तूपलाई अरू स्तूपभन्दा अलग बनाउँछ।

कथाअनुसार स्तूपको पवित्रता नष्ट हुने आशंकामा सरोवरका नागराजले ब्राह्मणको रूप धारण गरी अशोकसमक्ष उपस्थित भए। उनले राजालाई आफ्नो निवासमा आउन आग्रह गरे। अशोक नागराजको निवासमा पुगेपछि त्यहाँ बुद्धधातुप्रतिको श्रद्धा र पूजाका असाधारण सामग्री देखे।

नागराजले बुद्धका शरीरधातुको सेवा र पूजाबाट आफ्नो कर्मजन्य दोष क्षय गर्ने इच्छा व्यक्त गर्दै अशोकलाई स्तूप नखोल्न आग्रह गरे। अशोकले पनि त्यस स्थानको धार्मिक महत्त्व र नागको प्रभाव देखेपछि स्तूप नखोल्ने निर्णय गरेको ह्वेनसाङ्को विवरणमा उल्लेख छ।

ह्वेनसाङ्को विवरणमा अझ महत्वपूर्ण कुरा के छ भने नाग सरोवरबाट बाहिर आएको स्थानमा यस घटनासम्बन्धी अभिलेख रहेको उल्लेख गरिएको छ।

यही कारणले रामग्रामको परम्परामा “अशोकले अन्य स्तूप खोले पनि रामग्रामको स्तूप खोल्न सकेनन्” भन्ने कथा अत्यन्त महत्वपूर्ण बनेको देखिन्छ।

हात्तीहरूको अद्भुत श्रद्धा

रामग्राम स्तूपसँग जोडिएको अर्को अत्यन्त मार्मिक प्रसंग जंगली हात्तीहरूको हो।

ह्वेनसाङ्को यात्रावृत्तान्तअनुसार हात्तीहरू समूह–समूहमा स्तूपतर्फ आउने गर्दथे। उनीहरूले फूल जम्मा गरेर ल्याउँथे र स्तूपमा अर्पण गर्दथे। केहीले आफ्ना सुँडबाट पानी ल्याएर वरिपरि छर्कन्थे भने केहीले हाँगा तथा पातहरू ल्याएर पूजा सामग्रीका रूपमा प्रयोग गर्दथे।

यो परम्परा केवल एक पटक भएको घटना होइन, पहिलेदेखि निरन्तर चलिआएको विश्वासका रूपमा ह्वेनसाङ्ले उल्लेख गरेका छन्।

यस दृश्यले त्यहाँ पुगेका भिक्षुहरूलाई गहिरो रूपमा प्रभावित बनायो। उनीहरूमध्ये एक भिक्षुले आफूले वर्षौंसम्म गरेको धार्मिक साधनासमेत हात्तीहरूको श्रद्धाको तुलनामा तुच्छ ठाने। अन्ततः उनले पूर्ण भिक्षु जीवनको विशेषाधिकार त्यागेर रामग्राममै बस्ने र स्तूपको सेवा गर्ने संकल्प गरे।

हात्तीको श्रद्धाबाट प्रभावित भिक्षुको तपस्या

त्यस भिक्षुले रामग्राममै एकान्त जीवन सुरु गरे। उनले पात र हाँगाबाट आफ्नो बसोबासका लागि एउटा सानो कुटी बनाए। पानीका धाराहरूलाई मिलाएर एउटा पोखरी बनाए। ऋतुअनुसार फूल संकलन गरे। स्तूपलाई पानीले सिँच्ने, सफा गर्ने र सजाउने कामलाई उनले आफ्नो जीवनको नियमित साधना बनाए।

वर्षौंसम्म उनले आफ्नो संकल्पमा कुनै परिवर्तन गरेनन्।

उनको त्याग र सेवाको समाचार वरपरका राजाहरूले सुने। उनीहरूले त्यस भिक्षुलाई सम्मान गरे र धनसम्पत्ति दिएर त्यहाँ संघाराम स्थापना गराए। त्यसपछि त्यहाँको संघीय व्यवस्थापनको जिम्मेवारी श्रामणेरलाई दिइएको ह्वेनसाङ्को विवरणमा उल्लेख छ।

यस घटनाले रामग्रामको इतिहासमा एउटा महत्वपूर्ण पक्ष देखाउँछ—स्तूप केवल धातु राखिएको स्मारक थिएन; त्यसले जीवन समर्पण, सेवा, तपस्या र धार्मिक समुदाय निर्माणको केन्द्रको भूमिका पनि खेलेको थियो।

रामग्रामको संघाराम

स्तूपबाट धेरै टाढा नभएको स्थानमा एउटा संघाराम रहेको ह्वेनसाङ्को विवरणमा उल्लेख छ। त्यहाँ भिक्षुहरूको संख्या धेरै थिएन, तर उनीहरूको आचरण सम्मानजनक र अनुशासित रहेको बताइएको छ।

समुदायको दैनिक व्यवस्थापन एक श्रामणेरले सम्हाल्थे। टाढा–टाढाबाट आउने भिक्षुहरूलाई अत्यन्त सम्मान र उदारतापूर्वक आतिथ्य प्रदान गरिन्थ्यो। तीन दिनसम्म उनीहरूलाई संघमा राखेर भोजन, पेय, वस्त्र र औषधिजस्ता आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराउने परम्परा रहेको उल्लेख छ।

यसबाट रामग्रामको धार्मिक जीवन केवल स्तूपपूजामा सीमित नभएको बुझिन्छ। यहाँ आतिथ्य, अनुशासन, सामुदायिक जीवन र साधना पनि बौद्ध संस्थागत संस्कृतिका महत्वपूर्ण पक्ष थिए।

रामग्रामको स्मृति र बुद्धधातुको विशेषता

रामग्रामसँग जोडिएको सबैभन्दा महत्वपूर्ण ऐतिहासिक–धार्मिक प्रश्न यही हो—यस स्तूपको बुद्धधातु किन यति विशेष मानियो?

बौद्ध परम्पराअनुसार बुद्धको महापरिनिर्वाणपछि शरीरधातु विभिन्न भागमा विभाजित गरिएको थियो। रामग्रामका शासकले प्राप्त गरेको धातुको अंशका लागि स्तूप निर्माण गरिएको विश्वास ह्वेनसाङ्को विवरणमा सुरक्षित छ।

यसरी हेर्दा रामग्रामको महत्त्व केवल एउटा स्थानीय किंवदन्तीमा आधारित देखिँदैन; यो बौद्ध तीर्थयात्राको लामो स्मृति–परम्परामा सुरक्षित रहेको स्थल हो।

रामग्रामदेखि कुशीनगरतर्फ

रामग्रामको संघारामबाट पूर्वतर्फ ठूलो वनभित्र करिब सय ली यात्रा गरेपछि अशोकद्वारा निर्मित अर्को स्तूप रहेको ह्वेनसाङ्को विवरण आउँछ। त्यस स्थानलाई राजकुमारले राजसी जीवन त्याग गर्दै आफ्नो बहुमूल्य वस्त्र, आभूषण र घोडा–रथसँग सम्बन्धित सांसारिक जीवनबाट अन्तिम रूपमा अलग भएको घटनासँग जोडिएको छ।

यसपछि यात्रावृत्तान्तले बुद्धको दाहसंस्कारपछि प्राप्त अवशेषसँग जोडिएको अर्को स्तूपको वर्णन गर्दछ। त्यहाँ अद्भुत संकेतहरू देखिने र श्रद्धापूर्वक प्रार्थना गर्ने बिरामीहरू निको हुने स्थानीय विश्वास रहेको उल्लेख गरिएको छ। त्यस स्तूपको छेउमा प्राचीन संघाराम र अघिल्ला बुद्धहरूसँग सम्बन्धित पदचिह्न तथा स्मृतिहरू रहेको पनि वर्णन गरिएको छ।

त्यहाँबाट उत्तर–पूर्वतर्फको कठिन वनमार्ग पार गर्दै यात्रुहरू अन्ततः कुशीनगरतर्फ पुग्ने ह्वेनसाङ्को यात्रा विवरण छ। बाटोमा जंगली गोरु, हात्तीका बथान, शिकारी र डाकुहरूका कारण यात्रुहरूले ठूलो कठिनाइ भोग्नुपर्थ्यो।

यसरी रामग्राम एउटा एक्लो धार्मिक स्मारक नभई बुद्धसँग सम्बन्धित विभिन्न पवित्र स्थलहरूलाई जोड्ने प्राचीन तीर्थयात्रा–भूगोलको एउटा महत्वपूर्ण कडीका रूपमा देखिन्छ।

इतिहास, परम्परा र प्रमाणलाई कसरी बुझ्ने?

रामग्रामबारे चर्चा गर्दा एउटा सावधानी आवश्यक छ। ह्वेनसाङ्को यात्रावृत्तान्तमा आउने नाग, दिव्य प्रकाश, हात्तीहरूको धार्मिक सेवा वा चमत्कारिक उपचारजस्ता विवरणलाई आधुनिक वैज्ञानिक प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गर्नु ऐतिहासिक पद्धतिसम्मत हुँदैन।

तर त्यसो भन्दैमा ती विवरणलाई इतिहासबाट हटाउन पनि मिल्दैन।

किनकि ती विवरणहरूले सातौँ शताब्दीमा रामग्रामलाई कसरी सम्झिइन्थ्यो, कसरी पूजा गरिन्थ्यो र स्थानीय बौद्ध समुदायले त्यस स्थललाई कस्तो पवित्र अर्थ प्रदान गरेको थियो भन्ने महत्वपूर्ण जानकारी दिन्छन्।

इतिहासको काम केवल घटनाको सत्यता नाप्नु होइन; विगतका मानिसहरूले संसारलाई कसरी बुझ्थे भन्ने कुरा पनि अभिलेख गर्नु हो। यस दृष्टिले ह्वेनसाङ्को विवरण रामग्रामको सांस्कृतिक इतिहास बुझ्न अमूल्य स्रोत हो।

रामग्राम : पुरातात्त्विक स्थलभन्दा ठूलो एउटा सांस्कृतिक स्मृति

रामग्रामको वास्तविक शक्ति यसको भग्नावशेषमा मात्र छैन। यसको शक्ति स्मृतिमा छ।

एकातर्फ बुद्धको शरीरधातुसँग जोडिएको स्तूप छ। अर्कोतर्फ नागले त्यसको रक्षा गरेको परम्परा छ। त्यहीँ हात्तीहरूले फूल र पानी अर्पण गरेको कथा छ। त्यहीँ एक भिक्षुले जीवनको अन्तिम समयसम्म स्तूपको सेवा गर्ने संकल्प लिएका छन्। त्यहीँ संघाराम बनेको छ र टाढाबाट आएका भिक्षुहरूलाई आतिथ्य प्रदान गरिएको छ।

यी सबै कथाहरू मिलेर रामग्रामको एउटा यस्तो सांस्कृतिक चित्र निर्माण गर्छन्, जहाँ मानव, प्रकृति, धर्म र स्मृति एउटै पवित्र भूगोलमा जोडिएका छन्।

आज रामग्रामको संरक्षणलाई केवल एउटा पुरानो स्तूपको संरक्षणका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यहाँ जोडिएका प्राचीन यात्रावृत्तान्त, स्थानीय परम्परा, बौद्ध सांस्कृतिक स्मृति, पुरातात्त्विक सम्भावना र धार्मिक आस्थालाई समग्र रूपमा अध्ययन र संरक्षण गर्न आवश्यक छ।

रामग्रामको इतिहास हामीलाई एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ—सभ्यता केवल ढुंगा र इँटामा बाँचेको हुँदैन; मानिसले पुस्तौँसम्म जोगाइराखेको स्मृतिमा पनि सभ्यता जीवित रहन्छ।

रामग्राम त्यही जीवित स्मृतिको एउटा असाधारण प्रतीक हो।

स्रोत–टिप्पणी

यस लेखको मूल आधार सातौँ शताब्दीका चिनियाँ बौद्ध यात्री ह्वेनसाङ् (Xuanzang) को Records of the Western Countries को Book VI अन्तर्गत “Lan-mo [Rāmagrāma]” शीर्षकको यात्राविवरण हो। सो विवरणमा रामग्रामको उजाड अवस्था, बुद्धधातुसहितको स्तूप, सरोवर र नाग, अशोकसँग सम्बन्धित प्रसंग, हात्तीहरूको श्रद्धा, संघाराम, भिक्षुको तपस्या तथा कुशीनगरतर्फको यात्रामार्गको उल्लेख पाइन्छ।

लेखक : डा. कौशलेन्द्रबहादुर श्रीवास्तव
बौद्ध अध्येता