सरोकारवालाको वेवास्ताले पुरातात्विक क्षेत्र पण्डितपुरमा धमाधम पक्कि घर बन्दै

नवलपरासी,१७ मंसिर
सरोकारवाला निकायको वेवास्ताले प्राचिन कोलिय गणराज्यको राजधानी समेत रहेको पुरातात्विक रामग्राम (पण्डितपुर)मा अहिले धमाधम पक्कि संरचना निर्माण भईरहेका छन् । पुरातत्व विभागले नजिकै राखेको पुरातात्विक स्थलको सम्बन्धि बोर्डको उपेक्षा गर्दै स्थानियले धमाधम पक्कि निर्माण गर्दै गरेको भए पनि सरोकारवाला निकायले संरक्षण प्रति गैर जिम्मेवारी देखाउदै आएका हुन् ।
विगत बर्ष देखी नै प्राचिन कोलिय गणराज्यको राजधानी भनेर पुरातत्व विदहरुले बताउदै ति स्थानको संरक्षण गर्नु पर्ने जिल्ला प्रशासन कार्यालयलाई परिपत्र समेत गरेका थिए । सो स्थानमा नेपाल सरकार पुरातत्व विभागले सुचना समेतको होर्डिगँबोर्ड राखेको छ, एक स्थानियले भने,तर होर्डिगँबोर्ड नाम मात्रको छ । पुरातात्विक क्षेत्रमा धमाधम पक्कि घर बन्दै छन्,तर कसैले त्यस प्रति चाँसो देखाएका छैनन् । पुरातात्विक क्षेत्र प्राचिन कोलिय गणराज्यको राजधानी समेत भनेर गौरवपुर्ण भाषण होक्ने जनप्रतिनिधि समेत कान तेल हालेर आँखा बन्द गर्दै हिड्ने गरेका छन् । भन्नलाई विश्व सम्पदा भन्ने गरेका छन् । तर सम्पदा नष्ट भईरहेका छन् । अतिक्रमण भई रहेका छन् । जानकारीका लागि सुचना बोर्ड समेत गाडिएको छ । तर नत कुनै जनप्रतिनिधिले घर निर्माण भई रहदा रोक्न आए नत पुरातात्विक स्थलको महत्व बताउदै सम्झाउन आएका छन् ।

चुनावमा भोट विग्रिन्छ भन्ने जनप्रतिनिधिको डर छ ,उनले भने,जब सरकारी निकायमा बस्नेले बोल्न रोक्न सक्दैनन भने स्थानिय ब्यतिmले के गर्न सक्छन् । पुरातत्व बिभागमा लिखित परिपत्र समेत पुरातत्व विभागले पठाएको छ । पुरातात्विक क्षेत्रको अतिक्रमण गर्ने,भौतिक संरचना नष्ट गर्दै विभिन्न भवन पुर्वाधार बनाउने कार्य गैर कानुनी भई रहेका छन् । कानुनको कार्यान्वय गर्ने स्थानिय प्रशासन समेत सम्पदा संरक्षणमा चाँसो नदेखाएको उनको भनाई थियो । जो सरकारी सेवा सुविधा लिएर कानुन कार्यान्वयन गर्ने,कानुनको पालना गराउने जिम्मेवारी बोकेको छ,त्यसले केही गर्न सक्दैन भने गाँउका कुनै ब्यतिmले ब्यतिmगत रिसवी लिएर कसरी प्राचिन सम्पदाको संरक्षण गर्न सक्छ ? उनले प्रश्न गरेका थिए ।
प्राचिन कोलिय गणराज्यको राजधानीमा पुरातत्व विभागले दुई बर्ष पहिला नै बोर्ड राखेको थियो । यि प्राचिन स्मारकलाई नष्ट गरे,भत्काए,हटाए, परिवर्तन गरे,अनाधिकृत काममा लगाए वा अन्य कुनै किसिमसँग हानी नोक्सानी पुर्याएमा प्राचिन स्मारक संरक्षण ऐन २०१३ (पाँचौ संसोधन को दफा १२ को उपदफा (क,ख र ग) अनुसार पच्चीस हजार रुपिया देखी १ लाख रुपैयासम्म जरिवाना वा ५ बर्ष देखी १५ बर्षसम्म कैद वा दुबै सजाय हुनेछ भनी उल्लेख छ । तर यि बोर्ड राखिएको २० मिटर भित्रैको परिधीमा चार वटा पक्कि घर बनेका छन् । दुई वटा कच्ची घर बनेका छन् । केही घर बन्ने क्रममा छन् । सुचना बोर्ड औपचारिकताका लागि मात्र देखिएको छ । कानुन कार्यान्वय गर्ने स्थानिय प्रशासन आँखा बन्द गरेका छन् । प्राचिन स्मारकहरुको संरक्षण सहितको जिम्मेवारी पाउने स्थानिय सरकार भन्ने स्थानिय तह नगरपालिका समेत यस प्रति उदासिन देखिएको छ ।

प्राचिन कोलिय गणराज्यको राजधानी क्षेत्रमा यहिँ साता भुभौतिक सर्वेक्षण भएर प्रमाणित हुने क्रमछ । पुरातत्व विदहरुले करिब ५० विघा क्षेत्रफलमा राजधानीको अन्तोनगर र बाह्य नगर भनेर फैलिएको बताएका छन् । यि क्षेत्रमा थुप्रै प्राचिन बस्तु,इनार,पर्खाल,ग्रेवर,भाटाका भाडा,मुर्ति आदी बस्तुहरु रहेको बताएका थिए । यिनै क्षेत्रमा अहिले धमाधम पक्कि घर बन्नु र बन्न दिनु प्राचिन स्मारक ऐन अनुसार गैरकानुनी अपराधिक कार्य भई रहेको छ । तर रोक्ने निकायले किन वेवास्ता गर्दै होला भनेर स्थानियले प्रश्न समेत गर्न थालेका छन् । पुरातात्विक क्षेत्रमा भवन पुर्वाधार बनिरहेको कुरा स्थानिय रामग्राम १८ का वार्ड अध्यक्ष गोपाल डिस्वाले पनि स्वीकार गरे । तर रोक्ने कार्य त स्थानिय प्रशासनको भएको बताउदै उनले पन्छिएका छन् ।
यता जिल्ला समन्वय समिति(जिसस) प्रमुख भगौती यादव(रुदल)ले यस्ता कार्य तत्काल स्थानिय प्रशासन र नगरपालिका मिलेर रोक्नु पर्ने बताए । यसका लागि आफुले तत्कालै सरोकारवाला निकायसँग समन्वय गरिने दाबी गरेका थिए । तत्कालिन बेला बनाईने माटोको पर्खालका पोष्टहोल,इनार,इट,खैरो भाडा(गे्रवर) सिक्का आदीको आधारहरुले तिलौराकोटमा जे जस्तो समाग्रि फेल पर्ने गरेको छ,त्यही खालको यो पण्डितपुरमा पनि पाउन थालेको छ । शाक्य राज्यको राजधानी कपिलबस्तु र कोलिय गणराज्यको राजधानी पण्डितपुरको स्वरुप एउटै खालको भेटिदा प्राचिन इतिहास अनुसार कोलिय राजा र शाक्य राजासँगको सम्बन्धलाई स्थापित गर्छ । शाक्य राजकुमार शुद्धोधन र कोलिय राजकुमारी मायादेवीको विवाह भएको र उनको सन्तानको रुपमा सिद्धार्थ गौतमको जन्म भएको थियो ।
तिनै सिद्धार्थ गौतम बुद्धत्व प्राप्त गरि शाक्यमुनि बुद्ध भए र संसार शान्तिको सन्देश प्रवाह गरे । जुन दुःख छ,दुःखको कारण छ,दुःखको निवारण छ र निवारणका विधि विपश्यना ध्यान अभ्यासले प्राप्त हुन्छ । त्यही आधारलाई अहिले सँसार भर भगवान बुद्धको मार्गको रुपमा बौद्धमार्गीले अनाउदै आएका छन् । बुद्धत्व प्राप्त गरि सँसारलाई दुःख विमुतिmको बाटो देखाउने सिद्धार्थ गौतमको जन्म दिने आमाको जन्म स्थल अहिले फेला पर्दा स्थानिय उत्साही भएकाछन् , तर केही ब्यतिmले ति प्राचिन स्थल नष्ट गर्दै घर बनाउदै आउदा र रोक्ने निकाय मौन हुदा चिन्ता पनि ब्यतm गर्ने गरेका छन् । पण्डितपुर सँसार भरि चिनिने अवस्थामा पुगेको छ । भगवान बुद्धलाई जन्म दिने आमाको जन्म स्थलमा सँसारका मानिस आउने छन् ।

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *